گستره نقشه زمین شناسی 1:100000 تربت جام در محدوده َ30 و˚60 تا ˚61 طول شرقی و ˚35 تا َ30 و˚35 عرض شمالی واقع شده است. از مهمترین راههای ارتباطی این منطقه، جاده آسفالته مشهد- تایباد است.
زمينشناسي عمومي
گستره نقشه تربت جام درحد فاصل زون زمين ساختي ايران مرکزي با پيسنگ پانآفريکن و واحد ساختاري – رسوبي کپهداغ – هزارمسجد با پي سنگ هرسينين يا به عبارت ديگر در محدوده برخورد صفحه توران و صفحه ايران جاي گرفته است.
تمامی واحدهای سنگی که در منطقه رخنمون دارند در شکل (1)
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 14.4Kb
مشخص شده است. شکل (2)
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 1.60Mb
پراکندگی سنگهای آذرین و شکل (3)
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 322Kb
پراکندگی سنگ آهک، مارن، دولومیت و ... را در محدوده ورقه زمین شناسی مورد نظر نشان می دهد.
پالئوزوئیک
• پرمين
کهن ترين سنگهاي ناحيه تربت جام شامل شيلهاي فليتي شده و ماسه سنگهاي توفي ( واحد Psh ) مي باشد .
مزوزوئیک
• ترياس
نهشتههاي مربوط به اين زمان (سازند ميان کوهي) شامل شيلهاي قهوهاي رنگ همراه چندين لايه ماسه سنگ ريزدانه ميباشد که در بخشهايي اسليتي و کوارتزيتي شده و در بخش زيرين حاوي رگههاي زغال ( واحد TR m ) است. بيشترين گسترش اين واحد در ورقه تربت جام در شمال شرق ديده ميشود . نفوذ توده گرانيتوئيدي تربت جام در شيلهاي سازند ميان کوهي باعث تبديل آنها به هورنفلس شده است. شدت اين دگرگوني مجاورتي در نواحي که ستبرتر بوده به نسبت زياد است و به سمت شمال غرب، با کم عرض شدن توده گرانيتي، دگرگوني مجاورتي نيز کاهش مييابد .
• ژوراسيک
نهشتههاي مربوط به اين زمان(سازند کشف رود) درمنطقه به پنج واحد قابل تفکيک است.
واحد JCK :
شامل کنگلومراي درشت دانه چند منشايي داراي عناصر زاويهدار بزرگ و گرد شده کوچک از سازندهاي قبلي است. اين واحد در شمال و شمال شرق ورقه تربت جام داراي گسترش نسبتاً وسيعي است. بيشترين ضخامت کنگلومرا در شرق توده گرانيتوئيد تربت جام رخنمون دارد که ضخامت آن حدود 100 متر است. اين واحد در شرق تاريک دره و شمال روستاي تيمنک نيز با ستبراي کمتري رخنمون دارد.
واحد Js1k :
اين واحد شامل رسوبات ماسه سنگي متوسط تا ريزدانه به رنگ قهوهاي روشن تا خاکستري است که در بيشتر مواقع بدون واسطه بر روي سازندهاي قديمي تر واحد Jck جاي ميگيرد. ضخامت اين واحد سنگي در گوشه شمال شرقي ناحيه مورد مطالعه بطور محلي تا 250متر هم ميرسد.
واحد Jsh.sk :
تناوبي از ماسه سنگ و شيل خاکستري متمايل به سبزميباشد که در بيشتر موارد در بردارنده لايههاي 1 تا 2 متري زغال است. گسترش اصلي اين واحد در شمال و شمال شرق نقشه است .
واحد Js.shk :
اين رسوبات بيشتر از ماسه سنگهاي لايه متوسط قهوهاي رنگ تشکيل شده اند که در بعضي قسمتهاي فوقاني حاوي ميان لايههايي ازشيل هاي سبز رنگ و گاه شيلهاي ذغالدار ميباشند. اين واحد در شمال شرق نقشه رخنمون دارد.
واحد Js2k :
اين واحد شامل ماسه سنگ آهکي و سيليس خاکستري ميباشد که بالاترين عضو از سازند کشف رود در ناحيه مورد مطالعه است. بيشترين گسترش آن در شمال کوه گل بانو و شمال شرق تخت دوبرار مشاهده ميشود.
• کرتاسه
نهشته هاي کرتاسه در منطقه از قديم به جديد به ترتيب شامل سازندهاي شوريجه، تيرگان، سرچشمه- سنگانه، آبدراز و آب تلخ مي باشد. سازند شوريجه (واحد Ksh ) شامل ماسه سنگ و کنگلومراي قرمز رنگ با کمي شيل و سيلتستون به رنگ قهوهاي متمايل به قرمز است که در ناحيه مورد مطالعه تنها در زون تکتونيزه حوالي روستاي تيمنک سفلي رخنمون دارد .
سازند تيرگان (واحد Kt ) از سنگ آهک ااميکرايتي فسيلدار به رنگ خاکستري تا قهوهاي روشن در تناوب با کميمارن تشکيل شده است. رخنمونهاي کوچکي از اين واحد در منطقه تيمنک سفلي با ضخامت متغير ديده ميشود. اين سازند به طور هم شيب بر روي سازند شوريجه جاي گرفته و به طور تدريجي بوسيله سنگ نهشتههاي سازندهاي سنگانه و سرچشمه پوشيده ميشود .
واحد Ksn.s :
شامل شيل تيره و مارن خاکستري و ماسه سنگ آهکي گلاکونيت دار(سرچشمه – سنگانه) در قاعده است. اين دو سازند در ناحيه تربت جام از يکديگر قابل تفکيک نيستند لذا هر دو با يک نشانه ليتولوژي در نقشه آورده شدهاند . واحد مذکور در جنوب روستاي تيمنک سفلي و گوشه شمال غرب ورقه با روند شرقي – غربي گسترش دارد. مرز آن با سازند آبدراز از نوع ناپيوستگي هم شيب و با سازند تيرگان بيشتر از نوع گسلي و راندگي با شيب به سمت جنوب است.
واحد Kad :
تناوب سنگ آهک متمايل به زرد و آهک شيلي گلاکونيت دار به رنگ خاکستري متمايل به آبي و مارن بنفش (سازند آبدراز) است . اين واحد صخره ساز است و در جنوب غرب و شرق روستاي تيمنک پايين رخنمون دارد.
واحد Kab :
تناوب مارن خاکستري متمايل به آبي و شيل آهکي خاکستري مايل به سبز همراه با سنگ آهک ماسهاي در بخش بالايي (سازند آب تلخ) اس ت. تنها رخنمون اين واحد در غرب و جنوب شرق روستاي تيمنک پايين ديده ميشود.
سنوزوئیک
• پالئوژن
واحد PEp :
شامل تراکي آندزيت پورفيري به رنگ قهوهاي مايل به قرمز بطور متناوب با توفهاي شيشهاي و تيره شده قرمز رنگ است . بيشترين رخنمون اين واحد در راه جهان آباد به تيمنک و در جنوب آبادي تيمنک پايين (شمال غرب نقشه) است. بخش زيرين اين واحد توسط گسل بشير آباد، که مرز جداکننده کپه داغ از ايران مرکزي نيز هست، در مجاورت واحدهاي گوناگون کرتاسه جاي گرفته است.
واحد PEtb :
تناوب آندزيت پورفيري و توفهاي برشي سفيد رنگ و توف کريستالين است. اين واحد در ميان واحدهاي PEp, PEab به گونه عادي جاي گرفته است. گسترش اين واحد را ميتوان در راه جهان آباد به تيمنک پايين (شمال غرب نقشه) مشاهده کرد .
واحد PEab :
شامل آندزيت بازالت، تراکي بازالت، پيروکسن آندزيت سبز رنگ و گاهي قرمز رنگ است. درشمال روستاهاي جهان آباد، فيروزکوه، سنگ آتش و نيز شرق کوه گلبانو گسترش دارد. مرز آن با واحدهاي قديميتر بيشتر بصورت گسلي است ولي درشمال جهان آباد بر روي واحد PEtb ، به گونه هم شيب و با گذري تدريجي جاي ميگيرد .
واحد Ec :
ليتولوژي اين واحد، کنگلومراي درشت دانه به رنگ خاکستري تا سياه با عناصر آندزيت و بازالتي است. تنها رخنمون اين واحد در شرق معدن زغال سنگ گل بانو (شمال شرق نقشه) است و بطور مستقيم و به گونه دگرشيب بر روي واحد PEab جاي ميگيرد و بصورت تدريجي به واحدهاي توفي و ولکانيکي Et, E tv تبديل ميشود .
واحد Etv :
شامل توف سبز و قرمز، توف برشي همراه با سنگهاي ولکانيک متوسط تا اسيدي است. سنگهاي ولکانيک داخل اين واحد بيشتر آندزيتي و گاهي داسيتي و ريوداسيتي هستند. اين واحد در شمال غرب و شمال شرق نقشه رخنمون دارد. مرز بالايي رخنمون شمال شرق آن توسط گسل چهار چشمه از واحدهاي جديد تر جدا ميشود.
واحد Et :
شامل توف شيشهاي سفيد رنگ همراه با تناوبهايي از سنگ آهک اسپاريتي فسيل دار است . تنها رخنمون اين واحد در شمال غرب نقشه (غرب بشير آباد) است. مرز بالايي اين واحد توسط گسل چهار چشمه از ساير واحدهاي جوانتر جدا ميشود.
واحد Dcg :
کنگلومراي پلي ژنتيک قرمز تيره متمايل به بنفش همراه با کمي ماسهسنگ است. رخنمونهاي عمده آن را ميتوان در ناوديس شرق معدن زغال سنگ گل بانو و در ناوديسي کوچک در 6 کيلومتري شمال معدن گل بانو مشاهده کرد.
واحد Sc :
ماسه سنگ و کنگلومراي قرمز تيره داراي قطعات پلي ژنتيک ولکانيک است . برونزدهاي مهم آن را ميتوان در شرق معدن گل بانو و در نواحي فيروزکوه واقع در شمال نقشه مشاهده کرد .
• نئوژن
واحد Mm.s :
شامل مارن گچ دار قرمز رنگ، سيلتستون و ماسه سنگ است. در نواحي شمال گسل جهان آباد و جنوب روستاي يخک، بدليل تغذيه شدن اين واحد از نهشتههاي توفي ائوسن گاهي لايههاي توفي و مارن سبز و سفيد نيز در اين واحد به صورت متناوب ديده ميشود . اين واحد داراي گسترش فراواني در منطقه است و رخنمون آن مابين گسل شهر آباد در جنوب تا گسل گل بانو در شمال قابل مشاهده است. در نواحي کجاب نيز (جنوب غرب ورقه) گسترش شايان توجه دارد.
واحد PLc :
کنگلومراي دانه متوسط به رنگ زرد با جورشدگي خوب داراي طبقه بندي مورب است. بيشترين گسترش آن در نواحي ريش بسته تا چنگ کلاغ (جنوب غرب منطقه) و نيز در جنوب تخت دو برار (شمال شرق منطقه) است.
• کواترنر
انباشتههاي دوره کواترنري در سرتاسر ناحيه تربت جام به فراواني گسترش دارد و همه واحدهاي کهن تر را در ناحيه به صورت لايههاي افقي پوشانده است. اين نهشتهها شامل واحدهاي Qt1 ,Qt2 , Qal , Qs, Qtr هستند .
تکتونیک و زمین شناسی ساختمانی
محدوده نقشه 100000: 1 تربت جام درمحل برخورد واحدهاي ساختاري – رسوبي کپه داغ و ايران مرکزي قرارگرفتهاست. اگرچه امتداد بيشتر چين خوردگيهاي منطقه شمال غرب– جنوب شرق است ولي چين هاي فرعي ديگر نيز در منطقه حضور دارند. به عنوان مثال ناوديس شرق گلبانو داراي محوري با روند شمال شرق– جنوب غرب است. اين تغيير روند در اثر سازوکار گسلههاي اريب لغز به وجود آمده و پي آمد آن پلانژدار شدن چينهاي اصلي است.
بيشتر گسلهاي منطقه پرشيب بوده و غالباً داراي امتداد شمالغرب – جنوب شرق ميباشند (شکل 4 )
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 582Kb
. بطور کلي متداولترين عناصر ساختاري درمنطقه، ساختمانهاي ( pop-up-structure ) و پهنههاي مثلثي هستند. اين ساختمانها مشخصه پايانه راندگيها در کمربندهاي راندگي هستند که بطور معمول ميان راندگي و يک پس راندگي اصلي محدود ميشوند.
منابع:
[1] نقشه زمین شناسی 100000/1تربت جام، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
[2] بهروزی، ارژنگ؛ 1366، شرح مسائل ژئودینامیکی کپه داغ بر اساس یافته های جدید رخنمونهای پالئوزوئیک، تهران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
[3] اکرمی، محمد علی، 1373، بررسی پترولوژی و ژئوشیمی توده گرانتوئیدی تربت جام و هاله دگرگونی آن، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه تهران
[ 4 ] محمد حسن کریم پور و سعید سعادت، 1385، مطالعه و بررسی پتانسیلهای معدنی و تعیین اولویتهای اکتشافی با استفاده از دادههای ماهوارهای، آلتراسیون، ژئوشیمی و ژئوفیزیک در محدوده ورقه تربت جام، مرکز تحقیقات ذخایر معدنی شرق ایران.