1-معادن فعال فلزی
براساس آمار منتشره از سوی سازمان صنایع و معادن استان خراسان رضوی (1384)، هیچ گونه معدن فعال فلزی در منطقه تربت جام وجود ندارد لیکن نشانههای معدنی قابل توجهی از تنگستن، طلا، آنتیموان و آرسنیک در منطقه وجود دارد . شایان ذکر است در مورد برخی از نشانههای فوق الذکر، عملیات اکتشافی مقدماتی و نیمه تفصیلی توسط سازمان صنایع و معادن استان خراسان رضوی در حال انجام میباشد.
2- معادن فعال غیر فلزی
هرچند براساس گزارشات قبلی هیچ گونه معدن فعال غیر فلزی در منطقه گزارش نگردیده است لیکن اخیراً در ارتباط با بهرهبرداری از سنگهای ساختمانی، خاکهای صنعتی، سیلیس و شن و ماسه فعالیتهای خوبی در منطقه صورت گرفته که بعضاً در شرف اخذ گواهی نامه کشف و یا پروانه بهرهبرداری است و امید میرود در آیندهای نزدیک شاهد فعالیت جدی این معادن باشیم.
معادن متروکه
• معادن ذغال سنگ گل بانو و چشمه گل
شیلهای ذغال دار در منطقه گل بانو در تناوب با ماسه سنگهای قهوهای رنگ و درمنطقه چشمه گل درتناوب با سیلهای گرانیتی بودینه شده قرارگرفتهاند. درحال حاضر، در این دو معدن بدلایل فنی و یا اقتصادی فعالیتی صورت نمیگیرد (جدول 1).
همچنین در پایگاه ملی دادههای علوم زمین به یک مورد معدن متروکه آنتیموان در شمال ورقه تربت جام با مختصات ˝38 ΄ 46 ˚46 طول شرقی و ˝26 ΄ 29 ˚35 عرض شمالی اشاره گردیده است.
اندیسهای معدنی
موقعیت تقریبی، مختصات جغرافیایی و نوع اندیسهای معدنی در جداول (2) و (3) ارائه گردیده است. نحوه پراکندگی معادن و اندیسهای معدنی محدوده ورقه تربت جام در اشکال (1) و (2) و (3) مشخص شده است.
(شکل 1)
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 1.06Mb
(شکل 2)
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 177Kb
(شکل 3)
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 174Kb
علاوه بر موارد فوق می توان از توده گرانیتوئیدی تربت جام به ویژه در بخش شرقی که کمتر دچار خردشدگی گردیده است وهمچنین توده ساب ولکانیک جهان آباد و آندزیتهای پورفیری قهوهای رنگ نیز به عنوان سنگ نما استفاده کرد.
در دایکهای واقع در شمال معدن گل بانو حداکثر 170 پیپیام توریم اندازه گیری شده که با توجه به حد متوسط این عنصر در سنگهای اسیدی حائز اهمیت است.
درشمال روستای تیمنک علیا و درشمال کوه گل بانو رگچههایی ازذغال سنگ دیده میشود.
جدول 1- معادن متروکه ورقه تربت جام
|
نوع اندیس
|
موقعیت تقریبی
|
مختصات جغرافیایی
|
| |
|
طول
|
عرض
|
|
زغال سنگ
|
مرکز نقشه
|
60˚ 57' 39"
|
35˚ 21' 3"
|
|
زغال
|
شمال شرق نقشه
|
60˚ 57' 28"
|
35˚ 21' 10"
|
|
آنتیموان
|
شمال نقشه
|
60˚ 46' 38"
|
35˚ 29' 26"
|
جدول 2- اندیسهای فلزی ورقه تربت جام
|
نوع اندیس
|
موقعیت تقریبی
|
مختصات جغرافیایی
|
| |
|
طول
|
عرض
|
|
طلا(تاریک دره)
|
غرب نقشه
|
60˚ 39' 0"
|
35˚ 19' 30"
|
|
طلا(اولنگ فیروزکوه)
|
غرب نقشه
|
60˚ 39' 0"
|
35˚ 25' 0"
|
|
سرب وروی(زورآباد)
|
شمال شرق نقشه
|
60˚ 51' 0"
|
35˚ 26' 0"
|
|
توریم
|
شمال غرب نقشه
|
60˚ 36' 4"
|
35˚ 27' 57"
|
|
توریم
|
شمال شرق نقشه
|
60˚ 54' 49"
|
35˚ 24' 1"
|
جدول 3- اندیسهای غیر فلزی ورقه تربت جام
|
نوع اندیس
|
موقعیت تقریبی
|
مختصات جغرافیایی
|
| |
|
طول
|
عرض
|
|
گراول و ماسه
|
جنوب شرق نقشه
|
60˚ 56'48"
|
35˚ 6' 28"
|
|
گراول و ماسه
|
شرق نقشه
|
60˚ 54' 49"
|
36˚ 15'43"
|
|
خاک صنعتی
|
شمال نقشه
|
60˚ 47'13"
|
35˚ 24' 28"
|
|
زغال
|
شمال شرق نقشه
|
60˚ 59'14"
|
35˚ 26' 30"
|
|
زغال
|
شمال غرب نقشه
|
60˚ 35'18"
|
35˚ 29' 51"
|
|
آگات و کلسدونی
|
شمال نقشه
|
60˚ 47'12"
|
35˚ 28' 8"
|
جمع بندی و معرفی پتانسیلها
با استفاده از نتایج پردازش دادههای ماهواره، ژئوشیمی، زمین شناسی و ژئوفیزیک موارد زیر برای محدوده نقشه زمین شناسی 1:100000 تربت جام پیشنهاد میشوند:
نتایج پردازش دادههای ماهواره
دادههای ماهواره لندست 7 مورد پردازش قرار گرفت. آلتراسیون خاصی در ورقه مشاهده نگردید. داده های ماهواره آستر برای بخش شمالی ورقه تربت جام پردازش شدند. زون کلریتی ( آلتراسیون پروپیلیتیک) در یک محدوده به طول3 و عرض 1 کیلومتر مشاهده شد(شکل 1). تمرکز کانی آلبیت به همراه کانی مسکویت در بعضی از آبراهه ها واقع در قسمت شرقی منطقه کلریتی نسبتاً زیاد تر از سایر مناطق است(شکل1 ).
در یک منطقه در امتداد یک لایه تمرکز کانی مسکویت وآلبیت نسبتاً زیاد مشاهده می شود(شکل 1). آلتراسیون آرژیلیک، سیلیسی مشاهده نمی شود. اکسید آهن نیز در منطقه مشاهده نگردید.
شکل 1- نمایش واحدهای سنگی براساس پردازش دادههای ماهواره آستر.
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 75.9Kb
نتایج ژئوشیمی
براساس نتایج تجزیه های شیمبایی در مجموع عناصر طلا،مس، سرب، آرسنیک، آنتیموان، کبالت، نقره در این منطقه ناهنجاری ژئوشیمیایی نشان میدهند (شکل 2).
در نمونههای مینرالیزه شمال شرق یخک (شمال فیروزکوه) به میزان 23 تا 40 گرم درتن طلا گزارش گردیده است. افزون براین درمناطق غرب یخک، شمال شرق بوته گز،غرب قلعهگک، غرب تقزسفلی، شمال وکیل آباد، شمالغرب کجاب، شمالغرب تربتجام و شمالشرق بشیرآباد نیز ناهنجاری طلا وجود دارد.
Cu
براساس نتایج تجزیههای شیمیایی رسوبات رودخانهای، مس در اکثر رسوبات منشاء گرفته از واحدهای سنگی شمال منطقه حضور دارد. که بیشترین مقدار آن حدود 105 پی پی ام گزارش شده است. علاوه براین در مناطق شمال شرق بشیرآباد، جنوب، غرب و جنوب غرب تیمنک سفلی، جنوب غرب امغان، شمال باغ سنگ نیز ناهنجاری درجه یک مس گزارش گردیده است.
Pb
سرب در بخشی از رسوبات رودخانه ای منشاء گرفته از واحدهای سنگی شمال و شمال شرق منطقه مورد مطالعه حضور دارد که بیشترین مقدار آن حدود 212 پی پی ام حوالی روستای یخک گزارش شده است.
As
براساس نتایج تجزیههای شیمیایی رسوبات رودخانهای، آرسنیک در بخشی از رسوبات منشاء گرفته از واحدهای سنگی شمال و شمال شرق منطقه حضور دارد. بیشترین مقدار آن حدود 63 پیپیام از رسوبات شمال شرق منطقه گزارش شده است .
Sb
براساس نتایج تجزیههای شیمیایی رسوبات رودخانهای، آنتیموان در بخشی از رسوبات منشاء گرفته از واحدهای سنگی شمال شرق منطقه حضور دارد. بیشترین مقدار آن حدود 51 پیپیام از حوالی رسوبات شرق فیروزکوه گزارش شده است .
Co
براساس نتایج تجزیههای شیمیایی رسوبات رودخانهای، کبالت در رسوبات منشاء گرفته از واحدهای سنگی شمال شرق فیروزکوه و شمال غرب بشیرآباد حضورغیرعادی دارد که بیشترین مقدار آن حدود 38 پیپیام گزارش شده است .
Ag
نتایج مطالعات ژئوشیمیایی نشان میدهد که ناهنجاری نقره به همراه مس در رسوبات منشاء گرفته از سنگهای با ترکیب تراکی آندزیت، آندزیت بازالت و آندزیت پورفیری نواحی شمال تا شمال غرب منطقه (جنوب شرق تیمنک) وجود دارد.
شکل-2 پراکندگی سطحی عناصر Sb, Pb, Cu, Co, As در رسوبات رودخانهای
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 49.4Kb
ماگماتیزم
توده گرانیتوئیدی تربت جام در زون زمینساختی بینالود قرار دارد. سنگهای میزبان آن را اسلیتهای درجه پایین سازند میانكوهی از گروه آق دربند با سن تریاس پسین (آشكوب نورین) تشكیل داده است، كه ادامه بخشی از سنگهای دگرگونی حوالی جنوب مشهد میباشند. سازند كشفرود با كنگلومرای قاعدهای (آشكوب باژوسین) به صورت دگرشیب روی آنها را میپوشاند.
توده گرانیتوئیدی یاد شده از نوع گرانیتوئیدهای كمان قارهای ( CAG ) و مربوط به مراحل پایانی كوهزایی است كه در ارتباط با فرورانش پوسته اقیانوسی پالئوتتیس دوم (ایندوزنید) به زیر ورقه توران و به سبب فعالیت فاز كوهزایی ایندوزنید(اندكی قدیمیتر از سیمرین پیشین) تشكیل شده است و با مراحل پایانی ماگماتیسم در جنوب مشهد و جایگزینی گرانیتهای مشهد (واقع در همین زون) مقارن میباشد.
در مجموع میزان گسترش رخنمونهای سنگی ورقه تربت جام کمتر از 40 درصد است. سنگهای آذرین فقط در بخش شمالی این ورقه رخنمون دارند.
ماگماتیسم ائوسن با ترکیب حد واسط تا مافیک (تراکی آندزیت پورفیری، آندزیت بازالت، پیروکسن آندزیت) در شمال روستاهای جهان آباد، فیروزکوه، سنگ آتش و نیز شرق گل بانو رخنمون دارد.
فعالیتهای ماگمایی جوانتر (اواخر پالئوژن) به سمت سنگهای حد واسط تا اسیدی میل میکند. سنگهای آتشفشانی پالئوژن از قدیم به جدید عبارتند از: تراکی آندزیت ، تناوب آندزیت پورفیری، توف برشی و توف کریستالین ، آندزیت بازالت و تراکی آندزیت ، گنبدهای داسیتی.
تودههای نفوذی فقط در محدوده شمال – شمال شرق نقشه رخنمون دارند. این توده ها واحدهای سنگی ژوراسیک را قطع نموده اند، بنابراین سن آنها از این مجموعه جوانتر است. در گستره نقشه، سه واحد نفوذی از قدیم به جدید گزارش شده است:
1- کوارتز دیوریت: این توده فقط در یک محدوده گزارش شده است. ابعاد آن 1×3 کیلومتر است(شکل3).
2- گرانودیوریت در بخش شمالی ورقه رخنمون دارد. ابعاد این توده 2.5×13 کیلومتر است. کنتاکت شمالی آن با شیل و ماسه سنگهای ذغال دار تریاس است. از شرق- جنوب و غرب کنتاکت آن با توده گرانیتی است. در کنتاکت شمالی زون هورنفلس گسترده ای گزارش شده است(شکل3).
3- رخنمون واحد گرانیت در جنوب توده گرانودیوریتی قابل مشاهده است. ابعاد این توده 17×2.5 کیلومتر است. در قسمتی از کنتاکت بخش جنوبی سنگهای دگرگونی همبری تشکیل شده اند(شکل3).
شکل3- رخنمون سنگهای آذرین در محدوده ورقه تربت جام
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 71.6Kb
ژئوفیزیک
براساس اطلاعات نقشه مغناطیسهوائی (1:250000) حضور تودههای مغناطیسی در عمق کم در شمال شرق منطقه با روند شمال غربی – جنوب شرقی واحدهای آذرین درسطح زمین انطباق معینی را نشان میدهند. ناهنجاریهای ژئوشیمیایی عناصری نظیر مس، طلا، نقره، آرسنیک، جیوه، سرب و روی در شمال شرق و شمال غرب منطقه مورد مطالعه نیز به طرز قابل توجهی با ناهنجاریهای مغناطیسی فوق الذکرهمخوانی مثبتی دارد. یک توده مغناطیسی با عمق کم نیز درغرب ورقه مورد مطالعه به چشم میخورد که تماماً توسط رسوبات عهد حاضر و مخروط افکنههای بزرگ پوشیده شده است، ارزیابی منشاء این آنومالی مغناطیسی در مطالعات منطقهای ضروری به نظر میرسد.
معادن و اندیسهای معدنی
براساس اطلاعات گرد آوری شده هیچ گونه معدن فعال فلزی در منطقه وجود ندارد لیکن با توجه به اطلاعات منتشر شده از سوی پایگاه ملی دادههای علوم زمین نشانههای معدنی قابل توجهی از تنگستن، طلا، آنتیموان وآرسنیک در منطقه وجود دارد. معادن متروکه منطقه شامل آنتیموان و ذغال است. همچنین اندیسهای متعدد طلا، سرب و روی و توریم در ورقه تربت جام شناسایی شده است (شکل 4).
شکل 4- نحوه پراکندگی اندیسها و معادن در منطقه تربت جام
نمایش تصویر در سایز واقعی
دانلود تصویر با حجم 52.7Kb
کانی سازی
کانی سازی Au
محدوده شمال تا شمال شرق فیروزکوه رخداد کانی سازی در هورنفلسهای هاله دگرگونی توده نفوذی با ترکیب کوارتزدیوریتی و سنگ میزبان به سن تریاس صورت پذیرفته است. سنگ میزبان شامل سازند میانکوهی بوده و عموماً از شیل، ماسه سنگ همراه با لایههای زغالی به صورت میان لایهای است.
کانی سازی به صورت کالکوپیریت در گانگی از اکسیدهای آهن و سیلیس است، دگرسانیهای غالب در منطقه به صورت هماتیتی، لیمونیتی و سیلیسی است. سنگهای موجود در منطقه کوارتزدیوریت، گرانیت و گرانودیوریت است. در نمونههای مینرالیزه این منطقه تا 40 گرم در تن طلا گزارش گردیده است.
کانی سازی Au, Sb, As
محدوده مورد نظر به وسعت حدود یک کیلومترمربع در شمال بشیرآباد واقع گردیده است. میزبان کانی سازی سنگ های نفوذی کوارتزدیوریت و شکل کانسار به صورت رگهای، رگچهای، پاکتی و جایگزین آن در سطوح درزه و شکاف سنگ میزبان است. آلتراسیون موجود هماتیتی، لیمونیتی و سیلیسی است. در نمونه های مینرالیزه اخذ شده میزان 5/0 تا 2 گرم در تن طلا همراه با آرسنیک قابل توجه که از 2 تا 26 درصد در این محدوده در شمال یخک و فیروزکوه واقع گردیده است. سنگهای محدوده شامل ولکانیکهای با ترکیب آندزیت بازالتی تا آندزیت پورفیری، مارن، شیل، کنگلومرا و ماسه سنگ است. کانیسازی بیشتر در درز و شکافها و در پیوند با گسلهها است.
کانی سازی Ag, Cu
محدودهای به وسعت حدود 6 کیلومترمربع در جنوب و جنوب شرق روستای تیمنک برای کانی سازی مس و نقره پتانسیل دارد. سنگهای ولکانیکی این محدوده از نوع تراکی آندزیت با فنوکریستهای درشت فلدسپات، توف، گدازههای آندزیبازالت تا آندزیت پورفیر است. دگرسانی هماتیتی و سیلیسی در منطقه وجود دارد.
سایر موارد
1- خاک صنعتی
موقعیت و گسترش: غرب جاده گوربند به فیروزکوه در بین مارنها و توفهای سفید رنگ میوسن.
ترکیب شیمیایی: Al 2 O 3 ( 5/13 درصد)، اکسید های آهن( 5 درصد)، SiO 2 ( 45 درصد)
2- زغال سنگ
موقعیت و گسترش: معادن متروکه گلبانو و چشمهگل و همچنین شمال روستای تیمنک علیا و شمال کوه گلبانو.
3- سنگ های تزئينی:
موقعیت و گسترش: رخنمون سنگهای گرانيتی در شمال شرق نقشه واقع در 3 کيلومتری شمال روستای فيروزکوه با وسعت تقریبی 18 تا 19 کیلومترمربع و گرانودیوریتی درشمال نقشه واقع درجنوب تنگه پنج مرغ قابل مشاهده است.
منابع
[1] کریم پور، م. ح. و سعادت، س.، 1384، مطالعه و بررسی پتانسیلهای معدنی و تعیین اولویتهای اکتشافی با استفاده از دادههای ماهوارهای، آلتراسیون، ژئوشیمی و ژئوفیزیک در محدوده ورقه 1:100000 تربت جام، مرکز تحقیقات ذخایر معدنی شرق ایران.
[2] نقشه زمین شناسی 100000/1تربت جام، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
[ 3 ] نقشه زمین شناسی 1:250000 تربت جام، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
[ 4 ] قربانی، م. ، 1380، دیباچهای بر زمین شناسی اقتصادی، پایگاه دادههای علوم زمین
[ 5 ] کریم پور، محمدحسن؛ سعادت، سعید؛ 138 2 ، طرح پژوهشی مطالعه و بررسی کانسارهای استان خراسان .
[ 6 ] سایت پایگاه دادههای علوم زمین
[ 7 ] سایت پایگاه اطلاع رسانی معادن ایران